Kinderen onterven: wat kan wel en wat kan niet?

Kun je kinderen onterven in een testament?

Ja. Onterven is een uiterste wilsbeschikking en die leg je vast in een testament. Zonder testament geldt het wettelijk erfrecht en erven je kinderen gewoon. Een testament kan alleen bij notariële akte, of bij een onderhandse akte die je bij een notaris in bewaring geeft (artikel 4:94 BW). Een brief in een la, een appje of een mondelinge mededeling is dus geen onterving, hoe duidelijk die ook is.

Twee dingen die daarbij vaak misgaan. Een uiterste wil die door twee of meer personen bij dezelfde akte is gemaakt is nietig (artikel 4:93), dus twee partners kunnen geen gezamenlijk testament in één akte maken. En je kunt een uiterste wilsbeschikking altijd eenzijdig herroepen (artikel 4:42 lid 2), dus een onterving ligt nooit definitief vast zolang je leeft.

Waar heeft een onterfd kind nog recht op?

Op de legitieme portie. De wet omschrijft die als het gedeelte van de waarde van het vermogen van de erflater waarop een legitimaris aanspraak kan maken, in weerwil van giften en uiterste wilsbeschikkingen (artikel 4:63 lid 1). Kortom: wat je in je testament ook regelt, dit deel blijft staan.

Legitimaris zijn alleen je afstammelingen (artikel 4:63 lid 2). Kinderen dus, en kleinkinderen alleen als zij bij plaatsvervulling in de plaats komen. Je echtgenoot, je ouders en je broers en zussen hebben géén legitieme portie. Zij kunnen op die grond dus niets opeisen. Volledig is de onterving daarmee nog niet: een echtgenoot houdt eigen wettelijke rechten op bewoning en vruchtgebruik, en kinderen houden een paar rechten die los van de legitieme portie staan (zie verderop).

Artikel 4:10 lid 1 onder a noemt de niet van tafel en bed gescheiden echtgenoot tezamen met diens kinderen. Je partner telt dus mee in die deler. Daar loopt de gangbare vuistregel ("de helft van het kindsdeel") uit de pas met de wet, want wie de partner vergeet komt te hoog uit.

De tabel gaat uit van kinderen die zelf nog in leven zijn. Is een kind er niet meer, dan tellen zijn afstammelingen samen als één achtergelaten kind in de deler; onderling komen zij ieder slechts voor hun deel op (artikel 4:64 lid 2).

Kreeg het onterfde kind wél iets, bijvoorbeeld een legaat of een schenking bij leven, dan gaat dat van zijn legitieme portie af (artikelen 4:70 en 4:71). Hij heeft dan aanspraak op het verschil, niet op het volle bedrag.

Wat is het verschil tussen een kindsdeel en een legitieme portie?

Het kindsdeel is wat een kind erft als erfgenaam: een aandeel in de hele nalatenschap, inclusief de spullen en inclusief zeggenschap over de afwikkeling. De legitieme portie is wat een onterfd kind kan opeisen: uitsluitend een vordering in geld op de erfgenamen, of bij de wettelijke verdeling op de achtergebleven echtgenoot (artikel 4:80 lid 1). In omvang komt de legitieme portie neer op de helft van het wettelijk erfdeel, maar alleen als je dat erfdeel goed berekent en de echtgenoot meetelt in de deler. In aard is het iets heel anders.

Praktisch betekent dat drie dingen. Een onterfd kind kan geen goederen opeisen: geen huis, geen inboedel, geen auto, geen sieraden. Hij heeft geen zeggenschap over de afwikkeling, want hij is geen erfgenaam. En er zit een plafond op: de erfgenamen hoeven de vorderingen niet te voldoen voor zover die samen de waarde van de nalatenschap te boven gaan (artikel 4:80 lid 2).

Eén ding heeft een onterfd kind wél, en dat wordt onderschat: recht op inzage. Een legitimaris die geen erfgenaam is kan van de erfgenamen en van de met het beheer belaste executeur inzage en afschrift verlangen van alle stukken die hij voor de berekening nodig heeft, en zij moeten hem desgevraagd alle inlichtingen geven (artikel 4:78). De kantonrechter kan hen zelfs oproepen om de boedelbeschrijving onder ede te bevestigen.

Waarover wordt de legitieme portie berekend?

Niet over wat er op de sterfdag toevallig op de rekening staat. De legitieme porties worden berekend over de waarde van de goederen van de nalatenschap, vermeerderd met de in aanmerking te nemen giften en verminderd met de schulden uit artikel 4:7 lid 1 onder a tot en met c en f (artikel 4:65). Dat zijn onder meer de schulden van de overledene die niet met zijn dood vervallen, de kosten van de uitvaart voor zover die passen bij de omstandigheden, en de kosten van vereffening.

Twee posten die je er níet af mag halen: de kosten van executele en de erfbelasting. Die staan in artikel 4:7 lid 1 onder d en e, en die letters ontbreken bewust in de opsomming van artikel 4:65.

Wanneer kan een onterfd kind het geld opeisen?

Zelden meteen. De vordering is nooit opeisbaar binnen zes maanden na het overlijden (artikel 4:81 lid 1). Blijft er een echtgenoot achter en geldt de wettelijke verdeling van artikel 4:13, dan is de vordering pas opeisbaar als die echtgenoot overlijdt, failliet gaat of in de wettelijke schuldsanering komt (artikel 4:81 lid 2). Zolang de echtgenoot een vruchtgebruik heeft of nog kan laten vestigen, is de vordering ook niet opeisbaar (artikel 4:81 lid 3 en 4).

Daarbovenop kun je het zelf uitstellen. Aan een making ten behoeve van je echtgenoot mag je de voorwaarde verbinden dat de vordering van een legitimaris pas na diens overlijden opeisbaar is (artikel 4:82). Datzelfde kan voor een andere levensgezel, maar alleen als die met je samenwoont én er een notarieel samenlevingscontract is. Artikel 4:83 laat toe de opeisbaarheid ook aan andere omstandigheden te koppelen.

Hoe lang heeft een onterfd kind de tijd?

Uiterlijk vijf jaar, en mogelijk korter. Artikel 4:85 lid 1 zegt dat de mogelijkheid om aanspraak te maken op de legitieme portie vervalt als de legitimaris niet binnen een hem door een belanghebbende gestelde redelijke termijn, en uiterlijk vijf jaren na het overlijden, heeft verklaard dat hij zijn legitieme portie wenst te ontvangen.

Daar zitten twee dingen in die makkelijk over het hoofd worden gezien. Het is een vervaltermijn die loopt vanaf het overlijden, niet vanaf het moment waarop het kind hoort dat hij onterfd is. En vijf jaar is de bovengrens: een belanghebbende, bijvoorbeeld een erfgenaam, kan een kortere redelijke termijn stellen, en daarna is het recht weg. "Je hebt vijf jaar de tijd" is dus te ruim geformuleerd.

Er is nog een kortere termijn. Staat negen maanden na het overlijden niet vast in hoeverre de echtgenoot aanspraak maakt op een vruchtgebruik van artikel 4:30, dan vervalt het deel van de vordering dat ten laste van die echtgenoot zou komen, tenzij de legitimaris binnen die negen maanden aan hem heeft verklaard dat hij zijn legitieme portie wenst te ontvangen (artikel 4:85 lid 2).

Levert de vordering op de erfgenamen te weinig op, dan kan de legitimaris giften inkorten, te beginnen bij de jongste (artikelen 4:89 en 4:90). Ook die bevoegdheid vervalt uiterlijk vijf jaar na het overlijden.

Kun je je partner onterven?

Een echtgenoot is geen legitimaris en heeft dus geen legitieme portie. Toch is "volledig onterven" ook hier te kort door de bocht, want de wet geeft een achtergebleven echtgenoot een aantal eigen rechten die je met een testament niet wegneemt.

Waar een onterfd kind nog meer aanspraak op kan maken

Naast de legitieme portie kent de wet een paar rechten die los daarvan staan en die ook gelden voor een kind dat is onterfd.

Een kind kan aanspraak maken op een som ineens voor zover die nodig is voor verzorging en opvoeding tot achttien jaar, en voor levensonderhoud en studie tot eenentwintig jaar (artikel 4:35). Wat het kind krachtens erfrecht of uit een uitkering bij overlijden had kunnen krijgen, gaat daarvan af.

Een kind, stiefkind, pleegkind, behuwdkind of kleinkind dat als meerderjarige in de huishouding of in het bedrijf van de overledene heeft gewerkt zonder een passende beloning, kan aanspraak maken op een som ineens die strekt tot een billijke vergoeding (artikel 4:36). En zet een kind of stiefkind het bedrijf voort, dan kan de kantonrechter de rechthebbende verplichten de bedrijfsgoederen tegen een redelijke prijs over te dragen; dat recht vervalt een jaar na het overlijden (artikel 4:38).

En de erfbelasting?

Onterven verlegt wie wat krijgt, niet het tarief. Over wat een kind uiteindelijk uit de nalatenschap verkrijgt is erfbelasting verschuldigd; de wet gaat daar zelf van uit, want artikel 4:88 regelt wie die belasting voorschiet als de vordering nog niet opeisbaar is. Wat een onterving voor de totale heffing doet, hangt af van de hele nalatenschap en van wie er verder in het testament staat. Reken zo'n effect nooit voor zonder fiscalist.

De vrijstelling voor een kind is in 2026 € 26.230. Het tarief voor partner en kinderen is 10% tot € 158.669 en 20% daarboven. Meer daarover staat in ons artikel erfbelasting uitgelegd. Wil je weten wat een schenking bij leven doet, lees dan belastingvrij schenken aan je kinderen, en houd daarbij in gedachten dat een schenking aan een kind gewoon meetelt bij de legitieme portie.

Wij zijn geen notaris. Dit is wel waar wij bij helpen

Een testament opstellen, een onterving formuleren en beoordelen hoe die in jouw situatie uitwerkt: dat is werk voor een notaris of een erfrechtadvocaat. Wij doen dat niet en we gaan er ook niet omheen praten. Wil je weten wat zo'n gang naar de notaris ongeveer inhoudt, lees dan wat kost een testament, en voor het bredere plaatje je erfenis regelen.

Wat wij wél doen, is de financiële kant van je plan doorrekenen voordat je naar de notaris gaat. Want een legitieme portie is een geldvordering, en iemand moet die uiteindelijk kunnen betalen. Zit het vermogen vast in een woning, dan is de vraag waar dat geld vandaan komt. Dat raakt aan je hypotheek, aan de overwaarde, aan een overlijdensrisicoverzekering als liquiditeitsoplossing en aan je vermogensopbouw.

Bronnen

De regels op deze pagina komen uit de wet en van de overheid, niet uit algemene kennis. Wij houden ze bij in ons eigen normenbestand en werken ze bij zodra er iets verandert.