Samenwonen: samenlevingscontract, kosten en erfrecht geregeld

Je gaat samenwonen. Sleutel opgehaald, dozen uitgepakt, en dan komt de vraag die de meeste stellen vooruitschuiven: wat regelen we op papier? Voor de meeste stellen voelt dat als iets voor later. Maar juist dat uitstel kost bij een overlijden of een breuk het meeste geld en verdriet. De twee situaties die we in de praktijk het vaakst zien: de langstlevende partner die het huis uit moet, en een inleg van tienduizenden euro’s die niemand meer kan bewijzen.

Dit stuk zet op een rij wat je moet weten voordat je gaat samenwonen: welke samenlevingsvorm bij jullie past, wat een samenlevingscontract wel en niet regelt, wat het kost, en wat er precies misgaat als je niets vastlegt. Wij zijn onafhankelijk hypotheek- en verzekeringsadviseur en verkopen geen eigen producten. Dit is financieel advies, geen juridisch advies: voor de akte zelf ga je naar de notaris.

Samenwonen, samenlevingscontract, geregistreerd partnerschap of trouwen?

Er zijn vier manieren om je relatie juridisch vorm te geven, en ze verschillen sterk op de punten die er financieel toe doen: erfrecht, pensioen, alimentatie en belasting. Deze tabel zet ze naast elkaar.

De grote misvatting zit in de eerste rij. Veel stellen denken dat een samenlevingscontract hen automatisch erfgenaam maakt. Dat klopt niet. Een samenlevingscontract regelt afspraken tussen jullie tijdens de relatie en bij een breuk, en het geeft toegang tot de fiscale partnervrijstelling. Voor het partnerpensioen is het vaak een van de stukken waar je pensioenuitvoerder om vraagt als je je partner aanmeldt. Voor het erven zelf heb je een testament nodig. Die twee horen bij samenwoners bijna altijd samen.

Wat een samenlevingscontract wél regelt

In een notarieel samenlevingscontract leg je de dingen vast die anders tot ruzie of discussie leiden. De kern:

Een wederzijdse zorgverplichting. Jullie spreken af dat je samen zorgt voor elkaars levensonderhoud. Dit is een van de voorwaarden voor de partnervrijstelling bij de erfbelasting, en pensioenuitvoerders vragen er vaak ook om als je je partner aanmeldt.

Een verblijvingsbeding. Hiermee gaan gezamenlijke bezittingen bij overlijden naar de langstlevende partner, in plaats van naar de familie van de overledene. Dit voorkomt dat je je halve huis kwijtraakt aan de kinderen, ouders of broers en zussen van je partner.

Wat privé is en wat gezamenlijk. Breng je bij het samenwonen tienduizenden euro’s in voor de inrichting of een verbouwing? Leg vast dat dit van jou blijft. Zonder die afspraak kun je dat geld bij een breuk moeilijk terugvorderen.

De kostenverdeling. Wie betaalt wat, en in welke verhouding. Meer daarover verderop.

Wat kost een samenlevingscontract?

Daar is geen vast bedrag voor te noemen. Notaristarieven zijn vrij: er is geen officieel tarief, en wat je betaalt verschilt per kantoor en per akte. Een eenvoudig contract met standaardafspraken is goedkoper dan maatwerk, bijvoorbeeld een uitgebreid verblijvingsbeding of afspraken over vermogen dat één van jullie eerder heeft ingebracht.

Vraag daarom bij twee of drie notarissen een offerte op en leg die naast elkaar. Let niet alleen op het bedrag, maar ook op wat erin zit: alleen het opmaken en passeren van de akte, of ook het gesprek vooraf en de aanpassingen die daaruit komen. Vraag meteen wat een testament erbij kost, want die twee horen bij samenwoners bijna altijd samen.

Zo verdeel je de kosten eerlijk

Er zijn twee manieren om de gezamenlijke lasten te verdelen: fifty-fifty of naar draagkracht. Fifty-fifty is simpel, ieder de helft. Maar dat is niet altijd eerlijk. Verdient de één €3.000 netto en de ander €1.800, dan voelt een gelijke bijdrage voor de minstverdienende partner veel zwaarder. Bij verdelen naar draagkracht betaalt ieder naar verhouding van het inkomen. In dit voorbeeld draagt de eerste partner ongeveer 62% en de tweede 38% van de gezamenlijke lasten.

Wat in de praktijk goed werkt: een gezamenlijke rekening voor de vaste lasten en boodschappen, waar jullie allebei maandelijks een vast bedrag op storten. Houd daarnaast allebei je eigen rekening voor persoonlijke uitgaven. Financiële zelfstandigheid is geen wantrouwen, het is een buffer. Gooi je alles op één pot zonder afspraken, dan weet na een jaar niemand meer wie wat heeft ingelegd.

De hypotheek op twee namen

Kopen jullie samen? Dan kijkt de geldverstrekker naar jullie gezamenlijke inkomen, waardoor je samen meer kunt lenen. Wat veel stellen zich niet realiseren: jullie zijn dan allebei hoofdelijk aansprakelijk voor de hele hypotheek. Niet ieder voor de helft, maar allebei voor het geheel. Valt één inkomen weg door ziekte of ontslag, dan moet de ander de volledige last kunnen dragen. Dek dat risico af met een overlijdensrisicoverzekering, en als je zelfstandige bent ook met een arbeidsongeschiktheidsverzekering.

Sluit je onder de NHG-grens van €470.000 (2026) af, dan betaal je vaak een lagere rente en heb je een vangnet bij werkloosheid, arbeidsongeschiktheid of relatiebreuk. Geldverstrekkers vragen bij een gezamenlijke aanvraag soms om een samenlevingscontract als bewijs van jullie relatie. Denk goed na over de eigendomsverhouding als één van jullie meer eigen geld inbrengt, leg die inbreng vast. Wij rekenen graag voor wat jullie samen kunnen lenen; kijk ook op onze pagina maximale hypotheek.

Verzekeringen: samenwonen scheelt geld

Samenwonen betekent besparen op verzekeringen. Voor inboedel, aansprakelijkheid en rechtsbijstand kun je samen één polis afsluiten in plaats van twee. Had je die verzekeringen allebei al? Vraag de verzekeraar of je er één kunt opzeggen zonder boete. Bepaal wel duidelijk wie de polis afsluit en op wiens naam de spullen staan, dat is relevant bij een scheiding. De zorgverzekering blijft altijd individueel, al geven veel verzekeraars partnerkorting. Bij een koophuis is een opstalverzekering verplicht; de eigenaar sluit die af, maar spreek af wie de kosten draagt.

Wat gaat er mis zonder contract?

Dit is het deel dat we het liefst vermijden, maar dat het meeste geld kost. Zonder huwelijk, geregistreerd partnerschap of samenlevingscontract regelt de wet weinig voor jullie. Je bent geen erfgenaam van elkaar, en regelingen die partners beschermen gelden niet vanzelf voor jullie.

Bij overlijden

Overlijdt je partner en er is geen testament? Dan ben jij geen erfgenaam. Zijn of haar kinderen, ouders of broers en zussen erven alles, óók de helft van jullie gezamenlijke woning. Die erfgenamen kunnen op termijn verkoop van het huis afdwingen. De wet geeft je als samenwoner met een gezamenlijke huishouding wel het recht om de woning nog zes maanden te blijven bewonen onder dezelfde voorwaarden als daarvoor (artikel 4:28 BW), maar daarna houdt het op. Een samenlevingscontract met verblijvingsbeding en een testament voorkomen precies dit.

Bij de erfbelasting

Erf je wél iets, dan komt er nog een rekening achteraan. En daarbij kijkt de Belastingdienst niet naar hoe lang jullie verliefd waren, maar naar of je partner bent volgens de wet. Ben je dat, dan is de eerste €828.035 vrijgesteld (2026) en betaal je over de rest 10% tot €158.669 en 20% daarboven. Ben je dat niet, dan val je in de categorie overige verkrijgers: 30% tot €158.669 en 40% daarboven.

Dat is geen verschil in de marge. In de eerste schijf betaal je over hetzelfde bedrag drie keer zoveel en daarboven twee keer, precies op het moment dat het huishoudinkomen is gehalveerd en de hypotheek gewoon doorloopt. De vrijstelling ligt bovendien zo hoog dat een partner die aan de voorwaarden voldoet bij de meeste nalatenschappen niets betaalt. Voor de kinderen van je partner is de vrijstelling €26.230 per kind; daarboven betalen zij 10% of 20%.

Je bent partner voor de erfbelasting als jullie een notarieel samenlevingscontract met wederzijdse zorgverplichting hebben dat bij het overlijden minimaal zes maanden loopt. Daarnaast gelden er nog vier voorwaarden:

Let ook op de termijn, want die verschilt per belasting. Voor de erfbelasting tellen de zes maanden vóór het overlijden. Voor de schenkbelasting is het twee jaar. Wie net gaat samenwonen is dus eerder partner bij een overlijden dan bij een schenking. Maak je in dat eerste jaar geld aan elkaar over, dan kan daar schenkbelasting over verschuldigd zijn terwijl je denkt dat je alles hebt geregeld.

Hebben jullie helemaal geen contract, maar wonen jullie al lang samen? Dan kun je alsnog partner zijn. Wie minimaal vijf jaar onafgebroken op hetzelfde adres in de Basisregistratie Personen staat ingeschreven, is partner voor de erfbelasting zonder notarieel contract. De vier voorwaarden hierboven blijven dan wel gelden, dus een ouder en kind die samenwonen vallen er niet onder. Dat geldt ook als de samenwoning tegen jullie wil is geëindigd, bijvoorbeeld door een opname in een verpleeghuis. Zit je nog niet aan die vijf jaar, dan is een notarieel contract met zorgverplichting de snellere route: dat telt al na zes maanden. En vergeet niet dat de vijfjaarsregel alleen de erfbelasting oplost. Erfgenaam word je er niet mee, daar blijft een testament voor nodig.

Bij een breuk

Gaan jullie uit elkaar, dan moet je alles zelf uitzoeken. Stel: je hebt €30.000 ingelegd voor de verbouwing van een huis dat op naam van je partner staat. Zonder schriftelijke afspraak heb je geen automatisch recht om dat geld terug te krijgen. De rechter beslist dan op basis van algemene regels, niet op basis van een relatieregeling zoals bij een huwelijk. Dat leidt regelmatig tot lange, dure discussies. Recht op partneralimentatie heb je als samenwoner sowieso niet, hoe financieel afhankelijk je ook was.

Bij pensioen

Wat je partner bij jouw overlijden uit je pensioen krijgt, staat niet in de wet maar in het reglement van je pensioenregeling. Dat verschilt per uitvoerder, dus het antwoord staat niet op deze pagina: je moet het bij je eigen uitvoerder opvragen.

Bij een huwelijk of geregistreerd partnerschap verloopt de aanmelding meestal automatisch. Als samenwoner moet je je partner zelf aanmelden. Uitvoerders vragen daarbij vaak een notarieel samenlevingscontract en stellen soms eisen aan de duur van de samenwoning of aan het moment van aanmelden.

Stel je pensioenuitvoerder dus twee vragen: welke eisen stelt u aan een samenwonende partner, en moet ik mijn partner zelf aanmelden? Doe dat meteen. Of aanmelden achteraf nog kan, is precies de vraag die je nabestaanden niet willen uitzoeken. Heb je bij meerdere werkgevers pensioen opgebouwd, stel die vragen dan bij elke uitvoerder en bewaar de antwoorden bij je samenlevingscontract.

Bij kinderen

Krijgen jullie kinderen zonder huwelijk of geregistreerd partnerschap, dan wordt alleen de moeder automatisch juridisch ouder. De andere partner moet het kind formeel erkennen. Erken je het kind ná 1 januari 2023, dan krijg je daarmee automatisch ook gezamenlijk gezag. Bij een breuk zijn ongehuwde ouders met gezamenlijk gezag verplicht een ouderschapsplan op te stellen met afspraken over zorg, opvoeding en kinderalimentatie.

Ben je fiscaal partner als je samenwoont?

Vaak wel. De Belastingdienst ziet je als fiscaal partner als je allebei op hetzelfde adres staat ingeschreven én je aan minimaal één extra voorwaarde voldoet: een notarieel samenlevingscontract, samen een kind, samen eigenaar van de woning waarin je woont, aangemeld als pensioenpartners, of een minderjarig kind van één van jullie op het adres. Fiscaal partnerschap heeft gevolgen voor je aangifte en toeslagen, je mag bepaalde aftrekposten en het box 3-vermogen onderling verdelen.

Let op het verschil: fiscaal partner bij de Belastingdienst betekent níet dat je automatisch erft of recht hebt op elkaars vermogen. Die twee dingen lopen uiteen. Meer hierover lees je in wanneer ben je fiscaal partner.

Checklist: wat leg je vast bij samenwonen?

Veelgestelde vragen over samenwonen

Laatst bijgewerkt: augustus 2026. Dit is financieel advies, geen juridisch advies, voor het opstellen van het samenlevingscontract, het testament of de akte ga je naar de notaris.

Bronnen: Belastingdienst, partners voor de erfbelasting (partnervrijstelling 2026 €828.035, kindvrijstelling €26.230, tarieven 10%/20% voor partner en kinderen en 30%/40% voor overige verkrijgers, schijfgrens €158.669), Belastingdienst, fiscaal partnerschap, Successiewet 1956, artikel 1a (partnerbegrip), versie 1-1-2026, NHG, kostengrens 2026 (€470.000). Notaristarieven zijn vrij en verschillen per kantoor; er is geen officieel tarief.